Қазақстанда кезекті резонансты сыбайлас жемқорлық дауы өршіп келеді. Бұл жолы қоғам назарын азаматтық мемлекеттік орган немесе коммерциялық құрылым емес, еліміздің әскери білім беру жүйесіндегі маңызды оқу орындарының бірі — Ақтөбе қаласындағы Талғат Бигелдинов атындағы Әуе қорғанысы күштерінің әскери институты аударды.
Қолда бар ақпаратқа сәйкес, Ақтөбе облысы бойынша Экономикалық тергеп-тексеру департаментінің қызметкерлері оқу орны басшылығының екі бірдей жоғары лауазымды өкілін ұстаған.
Тергеу ісі бойынша күдікке ілінгендердің қатарында институт бастығы, авиация генерал-майоры Тимур Еспаганбетов бар. Ол едәуір мөлшерде пара алды деген күдікке ілінген. Қылмыстық іс Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 366-бабының 2-бөлігі бойынша тергеліп жатыр.
Сондай-ақ институт бастығының орынбасары, авиация полковнигі Расул Исаходжаев та ұсталған. Оған ҚР Қылмыстық кодексінің 367-бабының 2-бөлігі бойынша едәуір мөлшерде пара берді деген күдік келтіріліп отыр.
Тергеудің алдын ала нұсқасына сәйкес, болжамды сыбайлас жемқорлық дерегінің мән-жайы коммерциялық ұйымдардың бірінің өкілдерімен байланысты болуы мүмкін. Алайда ықтимал заңсыз схеманың егжей-тегжейі мен оған қатысушылар арасындағы қарым-қатынастың сипаты әзірге ресми түсіндіруді қажет етеді.
Бұл оқиғаның қоғамда үлкен резонанс тудыруына, ең алдымен, аталған оқу орнының мәртебесі себеп болып отыр.
Әңгіме тек абыройға нұқсан келтіру туралы емес
Талғат Бигелдинов атындағы Әскери институт — қатардағы оқу орны емес. Бұл — Қарулы күштер мен басқа да күштік құрылымдарға авиация саласының мамандарын даярлауға маманданған Орталық Азиядағы жалғыз жоғары әскери оқу орны.
Дәл осы жерде болашақ әскери ұшқыштар мен авиация саласының мамандары кәсіби даярлықтан өтеді. Мұнда тек кәсіби білім ғана емес, офицерге тән іргелі қасиеттер: тәртіп, жауапкершілік, принципшілдік және әскери антқа адалдық қалыптасуы тиіс.
Сондықтан мұндай деңгейдегі оқу орнында сыбайлас жемқорлыққа қатысты кез келген күдік қарапайым қылмыстық тергеу шеңберінен әлдеқайда кең мәселелерді қозғайды.
Егер мұндай деректер расталса, мәселе тек қызметтік өкілеттіктерді теріс пайдалану немесе заңсыз сыйақы алу фактісімен шектелмейді. Әскери білім беру саласындағы басқару жүйесіне, ішкі бақылау тетіктеріне және кадрларды тәрбиелеу қағидаттарына қатысты күрделі сұрақтар туындайды.
Офицер абыройы іспен дәлелденуі тиіс
Мемлекет әскери қызметшілерден заң талаптарын мүлтіксіз сақтауды талап етуге құқылы. Әсіресе елдің болашақ әскери элитасын қалыптастыратын оқу орындарына басшылық ету сеніп тапсырылған тұлғалардан бұл талаптың орындалуы аса маңызды.
Көп жылдан бері қоғамға отансүйгіштік, әскери ар-намыс, Отанға қызмет ету және офицерлік құрамның жоғары жауапкершілігі туралы айтылып келеді. Алайда бұл құндылықтар салтанатты сөздер мен ресми іс-шаралардың аясында ғана қалмауы керек. Олар, әсіресе басшылық қызметтегі тұлғалар үшін, күнделікті өмірдегі мінез-құлықтың басты өлшеміне айналуы тиіс.
Әскери білім беру жүйесіндегі сыбайлас жемқорлыққа қатысты күдіктер мемлекеттік және ведомстволық бақылау тетіктерінің қаншалықты тиімді жұмыс істейтіні туралы мәселені еріксіз алға тартады.
Қаржылық және шаруашылық үдерістердің ашықтығына кім жауап береді? Ішкі сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл тетіктері қаншалықты нәтижелі? Неліктен мұндай жағдайлар қылмыстық тергеудің нысанасына айналып отыр?
Бұл — қоғам жауап алуға толық құқылы сұрақтар.
Тергеу жан-жақты әрі принципті жүргізілуі тиіс
Бұл оқиғаның маңызын халықаралық қыры да арттыра түседі. Қазақстан қорғаныс қабілетін нығайтып, армияны жаңғыртып, кәсіби әскери білім беруді дамытып келе жатқан мемлекет ретіндегі өзіндік келбетін жүйелі түрде қалыптастырып келеді.
Осындай жағдайда ұлттық қауіпсіздікпен тікелей байланысты құрылымдардағы сыбайлас жемқорлық даулары елдің халықаралық беделіне елеулі нұқсан келтіруі мүмкін.
Сонымен бірге бір маңызды жайтты атап өткен жөн: адамның ұсталуы немесе оған күдік келтірілуі оның кінәсі дәлелденді дегенді білдірмейді. Түпкілікті қорытынды тек тергеу материалдары мен сот шешіміне негізделуі тиіс. Әрбір күдіктінің қорғануға құқығы бар және оның кінәсі заңды күшіне енген сот үкімімен дәлелденгенге дейін ол кінәсіз деп есептеледі.
Алайда бұл заң аясында барынша объективті, жан-жақты әрі ашық тергеу жүргізу қажеттілігін жоққа шығармайды.
Қоғам оқиғаның нақты мән-жайын, болжамды заңбұзушылықтарға тағы кімдердің қатысы болуы мүмкін екенін және мұндай жағдайлардың қайталануына жол бермеу үшін қандай шаралар қабылданатынын білуге тиіс.
Өйткені әскери институт — жай ғана ғимарат, погон мен лауазымдар жиынтығы емес. Бұл — кәсібилігі мен жауапкершілігі ел қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін мамандарды даярлауға мемлекет сенім артқан мекеме.
Егер сыбайлас жемқорлыққа қатысты күдік осындай жүйеде де туындаса, бұл оқиғаны тиісті әрі принципті қорытындысыз қалдыруға болмайды.
Офицерлік ар-намыс заңға құрмет көрсетуден басталады. Ал армияға деген сенім оның басшылығында тұрған адамдардың жеке жауапкершілігінен қалыптасады.
