Шымкентте баспанасыз қалған адамдар нақты тұрғылықты жері жоқ адамдарға арналған «Әлеуметтік бейімдеу орталығы» КММ-де болуы мүмкін заң бұзушылықтарға қатысты шағым айтып отыр.
Жағдайдан хабардар адамдардың айтуынша, мәселе зейнетақы қаражатына, банк карталарына, дәрі-дәрмек беруге және, кейбір адамдардың мәлімдеуінше, қызметкерлер тарапынан көрсетілген қорлайтын қарым-қатынасқа қатысты. Бұл туралы заңгер әрі журналист Айгүл Орынбек өзінің Facebook парақшасында бейнеролик жариялады. Біздің редакция ең осал азаматтарға көмек көрсету үшін құрылған мекеменің қабырғасында не болып жатқанын анықтауға тырысты.
Адам баспанасыз, жұмыссыз және жақындарының қолдауынсыз қалған кезде әлеуметтік мекеме оның соңғы сүйенішіне айналады. Сондықтан Шымкенттегі әлеуметтік бейімдеу орталығына қатысты жағдай ерекше алаңдаушылық туғызады. Мекемеде болған адамдардың айтуынша, олардың пікірінше, қызметкерлер орталық тұрғындарының банк карталары мен зейнетақы төлемдерін бақылауға алуы мүмкін.
«Адамдардың карталарын алып қояды», — деген мәлімдемелер жағдайдан хабардар адамдардың сөзінен естіледі. Кейбіреулердің айтуынша, орталықта тұратын адамдардың өз зейнетақы қаражатына өз бетінше билік ету мүмкіндігі әрдайым бола бермейді.
Егер банк картасы қызметкерге ерікті түрде және заңды құжаттардың негізінде берілсе, бұл тиісті құжаттармен расталуы тиіс. Ал егер карта иесінің келісімінсіз алынып, оның ақшасы өзінен жасырын шешілсе немесе жұмсалса, онда мүлде басқа мәселе туындайды — адамның қаражатына кім және қандай негізде қол жеткізді?
Бұл сұраққа тек құжаттар: банк көшірмелері, сенімхаттар, зейнеткерлердің өз өтініштері және басқа да қаржылық материалдар жауап бере алады.
Алайда мәселе мұнымен аяқталмайды.
Сұхбаттасушылардың айтуынша, кейбір тұрғындар өздеріне медициналық тағайындау негізі түсініксіз дәрі-дәрмектер берілетін жағдайларға да тап болған. Әсіресе мекеме диспетчері адамдарға психиатриялық бағыттағы дәрі-дәрмектерді береді деген мәлімдеме алаңдатады.
Мұндай ақпарат шұғыл түрде кәсіби тексеруді қажет етеді. Қандай дәрі-дәрмектер берілгенін, оларды кім тағайындағанын, қандай медициналық құжаттардың негізінде алынғанын және оларды сақтауға әрі беруге кім жауапты болғанын анықтау қажет. Сонымен қатар кейбір мәлімдемелер қате немесе толық емес болуы мүмкін екенін де жоққа шығаруға болмайды. Сондықтан түпкілікті қорытынды тек медициналық құжаттар толық зерттелгеннен кейін жасалуы тиіс.
Қызметкерлердің мінез-құлқына қатысты айтылған әңгімелер де кем емес алаңдатады. Орталықта болған кейбір адамдардың айтуынша, тұрғындармен дөрекі сөйлесу, оларды қорлау және психологиялық қысым көрсету жағдайлары болуы мүмкін.
Мұндай жағдайлар шын мәнінде орын алса, әсіресе алаңдатарлығы — мекемеге іс жүзінде тәуелді және тұратын басқа жері жоқ адамдарға қатысты болуы.
Осы жерде заңды сұрақ туындайды: егер адам өз құқықтарының бұзылып жатқанын сезінсе, бірақ сонымен бірге сол мекемеге тәуелді болып қала берсе, ол қайда жүгінуі керек?
Сондықтан тек орталық басшылығымен әңгімелесумен шектелуге болмайды. Мекемеде тұрып жатқан және бұрын тұрған адамдардың өздерінен жауап алу, құжаттарды зерттеу, банк операцияларын тексеру, банк карталары мен құжаттарды сақтау тәртібін анықтау, медициналық құжаттар мен дәрі-дәрмек беру журналдарын зерделеу қажет.
Сонымен қатар мекеме қызметкерлеріне қатысты бұған дейін ресми шағымдар түскен-түспегенін және олар қандай тәртіппен қаралғанын анықтау керек.
Бақылаушы органдардың қолында объективті ақпарат көздері болуы мүмкін — банк құжаттары, бейнебақылау камераларының жазбалары, дәрі-дәрмектерді тіркеу және беру журналдары, әлеуметтік төлемдерді алу туралы құжаттар, тұрғындардың жазбаша өтініштері.
Дәл осы материалдар айтылған мәлімдемелер жекелеген қақтығыстар ма, әлде жүйелі проблема ма екенін көрсетуі мүмкін.
Мынаны ерекше атап өткен жөн: қазіргі уақытта сипатталған жағдайлар заңға қайшы әрекеттердің анықталған фактілері емес, дәл мәлімдемелер мен шағымдар ретінде қарастырылуы тиіс. Нақты қызметкерлерге қатысты айыптауларды жариялау үшін растайтын құжаттар мен тиісті мемлекеттік органдардың ресми ұстанымы қажет.
Алайда бұл мұндай мәлімдемелерді елемеуге болады дегенді білдірмейді.
Әлеуметтік бейімдеу орталығы көбіне басқа жүгінетін жері қалмаған адамдар үшін құрылған. Оның қамқорлығындағы адамдардың арасында қарт азаматтар, мүгедектігі бар адамдар және қиын өмірлік жағдайға тап болған басқа да тұлғалар болуы мүмкін. Олар қандай да бір теріс пайдаланудан емес, керісінше, қосымша қысымнан емес, қорғауды қажет етеді.
Егер зейнетақы қаражатына заңсыз билік ету, банк карталарын алып қою немесе тиісті медициналық тағайындауларсыз дәрі-дәрмек беру туралы ақпарат расталса, әрбір мұндай жағдайға құқықтық баға берілуі тиіс. Ал егер айыптаулар расталмаса, ашық әрі жан-жақты тексеру мекеме мен оның қызметкерлеріне деген сенімді қалпына келтіруге мүмкіндік береді.
Редакция принципті мәсілеге назар аударғысы келеді: әлеуметтік тұрғыдан осал азаматтардың құқықтарының сақталуын бақылауға тиіс адамдардың өздерін кім бақылайды?
Қоғам жұртшылығы тұрғындардың зейнетақы төлемдеріне не болып жатқанын, олардың банк карталарына кімнің қол жеткізе алатынын, дәрі-дәрмектердің қандай негізде берілетінін және мекеме басшылығы адамдардың шағымдарына қалай әрекет ететінін білуге құқылы.
Біз КГУ «Нақты тұрғылықты жері жоқ адамдарға арналған әлеуметтік бейімдеу орталығының» басшылығына және жауапты мемлекеттік органдарға сұрақтарымызды қойып, олардың ұстанымын естігіміз келеді.
Әзірге ең басты мәселе сол күйінде қалып отыр: мемлекеттен көмекке мұқтаж адамдар өздерінің айтуынша, осы көмекті көрсетуге тиіс мекеменің ішінде-ақ қорған іздеуге мәжбүр.
Ал бұл — жауапсыз қалдыруға болмайтын мәселе.
