Миллион тұрғыны бар Шымкент күрделі экологиялық мәселеге тап болды. Бірнеше шағын ауданның тұрғындары дабыл қағуда: қараңғы түсе қала үстін қою түтін басып, ауаға күкіртсутек, күйік пен химикаттардың өткір иісі тарайды. Тыныс алу қиындап, түнде терезе ашу мүмкін болмай қалады.
Тілшілер мегаполисте ауаның ластануы мен жағымсыз иістің жиілеп кетуінің себептерін анықтап, оның негізгі көздері не екенін және билік жағдайды тиімді бақылап, заң бұзушыларды жауапкершілікке тарта ала ма деген сауалдарға жауап іздеді.
Шымкенттіктердің түнгі қорқынышы
«Терезе ашу мүмкін емес — бірден жөтел басталып, тамағымыз жыбырлайды, жүрегіміз айниды», — дейді «Самал», «Нұрсат» шағын аудандары мен Шымкенттің өзге де тұрғын алаптарының тұрғындары.
Күндіз жағдай салыстырмалы түрде қалыпты көрінеді. Алайда түн ортасына қарай қаланы кейде қою сұр тұман басып, ауада өткір әрі жағымсыз иіс пайда болады.
Тұрғындардың шағымдары ресми мониторинг деректерінен де көрініс табады. «Қазгидромет» РМК мәліметінше, Шымкент атмосферасында зиянды заттардың шекті рұқсат етілген концентрациясынан асып кету фактілері тұрақты түрде тіркеледі.
Әсіресе күкіртсутекке қатысты жағдай алаңдатады. Келтірілген деректерге сәйкес, ең жоғары жүктеме уақытында оның концентрациясы белгіленген нормативтен 1,7 еседен астам жоғарылайды. Бұл тұрғындар үшін жай ғана жағымсыз иіс емес, денсаулыққа ықтимал қауіп төндіретін фактор.
Өндірістік саботаж: сүзгілер неге түнде өшіріледі?
Экология департаментінің статистикасы да бірқатар сұрақ туғызады. Соңғы жылдары Шымкенттегі стационарлық көздерден бөлінетін зиянды шығарындылар көлемі 31,6 мың тоннадан 47 мың тоннадан астамға дейін өскен.
Қала өнеркәсіптік орталық ретінде белсенді дамып келеді. Алайда экономикалық өсіммен бірге экологиялық мәселелер де күрделене түсуде.
Экологиялық органдар мен прокуратура жүргізген рейдтер барысында, мәліметке сәйкес, кейбір кәсіпорындардың түнгі уақытта тазарту сүзгілерін өшіретіні анықталған. Бұған электр энергиясына және қымбат жабдықтарды күтіп ұстауға кететін шығындарды азайту себеп болған.
Тексеру барысында басқа да заң бұзушылықтар анықталған.
-
«Көлеңкелі» жұмыс. Тексеру нәтижесіне сәйкес, бірнеше ірі өндіріс нысаны қалада қажетті экологиялық рұқсат құжаттарынсыз жылдар бойы жұмыс істеген. Сот бірқатар кәсіпорынның қызметін уақытша тоқтатты. Алайда бұл мәселені қала көлемінде толық шешкен жоқ.
-
Қалдықтарды заңсыз жою. Мегаполис аумағында қауіпті қалдықтардың, оның ішінде медициналық қалдықтардың заңсыз көмілген орындары анықталған. Мәліметке сәйкес, қымбат утилизацияға жіберудің орнына қалдықтар түнде жерге көміліп немесе өртелген.
-
Қоқыс мәселесі. Тек Еңбекші және Әл-Фараби аудандарында коммуналдық қызметтер мен полиция абаттандыру ережелерін бұзудың мыңдаған фактісін анықтаған. Жүздеген заңсыз қоқыс үйіндісі жойылды. Олардың кейбірі үнемі бықсып, ауаның ластануының қосымша көзіне айналған.
Соқыр аймақ: мегаполиске датчиктер жетіспейді
Негізгі мәселелердің бірі — мониторинг жүйесінің қала аумағын жеткілікті қамтымауы.
Қазір Шымкентте ауа сапасын бақылайтын алты ғана автоматты бекет жұмыс істейді. Миллионнан астам тұрғыны бар қала үшін бұл барлық өнеркәсіптік аймақтарды тұрақты бақылауға жеткіліксіз.
Қолданыстағы жүйе әрбір шығарындылардың көзін жедел анықтап, кезекті ластанудың нақты қай жерден басталғанын белгілеуге мүмкіндік бермейді.
Қала билігі мониторинг жүйесін өзгерту қажеттігін мойындап отыр. Жоспар бойынша экологиялық бекеттер желісін 15–20 нүктеге дейін кеңейтіп, ластану қаупі жоғары қаланың барлық аумағын қамту көзделген.
Сонымен қатар билік белсенділер мен тәуелсіз сарапшылардың қатысуымен қоғамдық экологиялық комиссия құруды жоспарлап отыр. Бұл қоғамдық бақылауды күшейтіп, ірі бизнес пен тексеруші органдар арасындағы бейресми келісімдердің қаупін азайтуға мүмкіндік береді деп күтілуде.
Қаланы алда не күтіп тұр?
Шымкент үшін экологиялық мәселе енді экономикалық өсім көрсеткіштері үшін кейінге қалдыра беруге болатын тақырып емес.
Тұрғындар қарапайым сұраққа жауап алғысы келеді: түнде қалаға тарап жатқан өткір иістің көзі қайда және ауаның ластануына кім жауапты?
Бұл үшін тұрақты автоматты мониторинг, өнеркәсіптік кәсіпорындарға тиімді бақылау орнату және экологиялық заң бұзушылықтар үшін нақты жауапкершілік қажет.
Әзірге қала тұрғындары ластанудың салдарын сезініп отырғанымен, оның нақты көзі туралы әрдайым біржақты жауап ала алмай келеді.
Авторлар жағдайдың дамуын бақылауды жалғастырады және Экология департаменті мен Шымкент қаласы әкімдігі басшылығынан ресми түсініктеме күтеді.
Басты сұрақ сол күйінде қалып отыр: Шымкент тұрғындары түнде терезесін ашып, еркін тыныстай алатын күн қашан келеді?
